egypt vs iran: အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ၏ ပထဝီနိုင်ငံရေး အားပြိုင်မှုနှင့် စစ်ရေးအကဲဖြတ်ချက်

နိုင်ငံတကာရေးရာများကို စိတ်ဝင်စားသူများအတွက် egypt vs iran ဆက်ဆံရေးနှင့် အားပြိုင်မှုသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ၏ အနာဂတ်ကို ပုံဖော်မည့် အလွန်အရေးကြီးသော အကြောင်းအရာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤနိုင်ငံကြီးနှစ်ခုသည် လူဦးရေ ထူထပ်မှု၊ စစ်ရေးအင်အား တောင့်တင်းမှုနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ ယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးနိုင်စွမ်း အလွန်ကြီးမားသော နိုင်ငံများဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ မတူညီသော နိုင်ငံရေး အယူအဆများနှင့် ပထဝီနိုင်ငံရေး မဟာဗျူဟာများသည် ဒေသတွင်း တည်ငြိမ်ရေးကို တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှုရှိနေပါသည်။

အီဂျစ်သည် အာရပ်ကမ္ဘာ၏ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ကာလရှည်ကြာ ရပ်တည်ခဲ့ပြီး ဆွန်နီမွတ်စလင် ကမ္ဘာ၏ အဓိကမဏ္ဍိုင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် အီရန်သည် ရှီးယိုက်မွတ်စလင် အင်အားစုများကို ဦးဆောင်ကာ တော်လှန်ရေးအယူအဆများကို ဒေသတွင်း ဖြန့်ကြက်ရန် ကြိုးပမ်းနေသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် အဆိုပါ နိုင်ငံနှစ်ခု၏ သမိုင်းကြောင်း၊ စစ်ရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေး ကဏ္ဍစုံကို အသေးစိတ် နှိုင်းယှဉ် သုံးသပ်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

၁။ သမိုင်းကြောင်း နောက်ခံနှင့် သံတမန်ရေးရာ အချိုးအကွေ့များ

၁၉၇၉ ခုနှစ် မတိုင်မီအထိ အီဂျစ်နှင့် အီရန်တို့သည် အလွန်ရင်းနှီးသော မဟာမိတ်များ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ၁၉၇၉ ခုနှစ် အီရန် အစ္စလာမ္မစ် တော်လှန်ရေး အောင်မြင်ပြီးနောက် သံတမန်ဆက်ဆံရေး လုံးဝ ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။ အဓိက အကြောင်းရင်းမှာ အီဂျစ်သမ္မတ အန်ဝါဆဒတ် (Anwar Sadat) က တော်လှန်ရေးကြောင့် ထွက်ပြေးလာရသော အီရန်ရှားဘုရင်ကို ခိုလှုံခွင့်ပေးခဲ့ခြင်းနှင့် အစ္စရေးနိုင်ငံနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး စာချုပ် (Camp David Accords) လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ခြင်း တို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။

ထိုအချိန်မှစ၍ အီရန်သည် အီဂျစ်ကို အနောက်အုပ်စုနှင့် အစ္စရေး၏ မဟာမိတ်အဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့ပြီး အီဂျစ်ကလည်း အီရန်ကို အာရပ်ကမ္ဘာ၏ တည်ငြိမ်ရေးကို ခြိမ်းခြောက်နေသော နိုင်ငံအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့သော ဤတင်းမာမှုသည် ယနေ့ထက်တိုင် အရှေ့အလယ်ပိုင်း ပထဝီနိုင်ငံရေး၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်နေဆဲဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် မကြာသေးမီ နှစ်များအတွင်းက အီရတ်နှင့် အိုမန်နိုင်ငံတို့၏ ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးမှုဖြင့် နှစ်နိုင်ငံအကြား သံတမန်ဆက်ဆံရေး ပြန်လည်စတင်ရန် ဆွေးနွေးမှုများ ရှိလာခဲ့သည်။

၂။ စစ်ရေးအင်အားနှင့် ကာကွယ်ရေးစွမ်းရည် နှိုင်းယှဉ်ချက်

စစ်ရေးအရ နှိုင်းယှဉ်ရာတွင် နိုင်ငံနှစ်ခုစလုံးသည် ဒေသတွင်း အင်အားအကြီးဆုံး စစ်တပ်များကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြသည်။ သို့သော် ၎င်းတို့၏ စစ်ရေးတည်ဆောက်ပုံနှင့် မဟာဗျူဟာများမှာ လုံးဝကွဲပြားခြားနားပါသည်။

၃။ ပထဝီနိုင်ငံရေးအရ အရေးပါသော ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းများ

ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးအတွက် အလွန်အရေးပါသော ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းများကို ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခြင်းသည် ဤနိုင်ငံနှစ်ခု၏ အဓိက အားသာချက်များ ဖြစ်သည်။ အီဂျစ်နိုင်ငံသည် ဥရောပနှင့် အာရှကို ဆက်သွယ်ပေးထားသော ဆူးအက်တူးမြောင်း (Suez Canal) ကို ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။ ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်မှု၏ ၁၂ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သည် ဤတူးမြောင်းကို ဖြတ်သန်းသွားလာနေရပြီး အီဂျစ်အတွက် နိုင်ငံခြားဝင်ငွေ ရှာဖွေပေးသော အဓိက ရင်းမြစ်ဖြစ်သည်။

အခြားတစ်ဖက်တွင် အီရန်သည် ကမ္ဘာ့ရေနံ တင်ပို့မှု၏ သုံးပုံတစ်ပုံခန့် ဖြတ်သန်းသွားလာနေသော ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား (Strait of Hormuz) ကို လွှမ်းမိုးထားသည်။ အကယ်၍ ဒေသတွင်း စစ်ရေးပဋိပက္ခများ ကြီးထွားလာပါက အီရန်အနေဖြင့် အဆိုပါ ရေလက်ကြားကို ပိတ်ဆို့နိုင်စွမ်းရှိပြီး ကမ္ဘာ့ရေနံဈေးကွက်ကို ကြီးမားစွာ ဂယက်ရိုက်စေနိုင်သည်။ ဤအချက်သည် အီရန်အတွက် နိုင်ငံတကာနှင့် ဆွေးနွေးရာတွင် အရေးပါသော အကျပ်ကိုင်နိုင်စွမ်း (Leverage) တစ်ခု ဖြစ်နေသည်။

၄။ မဟာမိတ် ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ဒေသတွင်း လွှမ်းမိုးမှု (Regional Proxies)

အီဂျစ်နိုင်ငံသည် အမေရိကန်၊ ဆော်ဒီအာရေးဘီးယား၊ ယူအေအီး (UAE) စသော နိုင်ငံများနှင့် ခိုင်မာသော မဟာမိတ် အဖွဲ့အစည်းကို တည်ဆောက်ထားသည်။ အထူးသဖြင့် ဆွန်နီ အာရပ်နိုင်ငံများ၏ လုံခြုံရေးကို ကာကွယ်ပေးရန်နှင့် အစွန်းရောက် အကြမ်းဖက်ဝါဒကို နှိမ်နင်းရန် အီဂျစ်က ဦးဆောင်လေ့ရှိသည်။ အာရပ်အဖွဲ့ချုပ် (Arab League) ၏ ဌာနချုပ်ကိုင်ရာ နိုင်ငံဖြစ်သည့်အားလျော်စွာ သံတမန်ရေးအရ လွှမ်းမိုးမှု ကြီးမားသည်။

အီရန်သည် သမားရိုးကျ မဟာမိတ်ဖွဲ့ခြင်းထက် "ခုခံရေး ဝင်ရိုးတန်း" (Axis of Resistance) ဟုခေါ်သော လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများကို ထောက်ပံ့သည့် ဗျူဟာကို သုံးသည်။ လက်ဘနွန်ရှိ ဟစ်ဇ်ဘိုလာ (Hezbollah)၊ ယီမင်ရှိ ဟူသီ (Houthis)၊ အီရတ်နှင့် ဆီးရီးယားရှိ ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့များကို ငွေကြေး၊ လက်နက်နှင့် နည်းပညာများ ထောက်ပံ့ပေးခြင်းဖြင့် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ တစ်ခွင်တွင် မိမိ၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်။ ဤလုပ်ရပ်များကို အီဂျစ်အပါအဝင် အာရပ်နိုင်ငံများက ၎င်းတို့၏ ပြည်တွင်းရေးကို ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။

၅။ စီးပွားရေး စိန်ခေါ်မှုများနှင့် BRICS အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်လာခြင်း

လက်ရှိကာလတွင် နိုင်ငံနှစ်ခုစလုံးသည် ကြီးမားသော ပြည်တွင်းစီးပွားရေး စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ရင်ဆိုင်နေရသည်။ အီဂျစ်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံခြားငွေ ကြွေးမြီမြင့်မားခြင်း၊ ငွေကြေးဖောင်းပွခြင်းနှင့် နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့ (IMF) ၏ အကူအညီကို မှီခိုနေရခြင်း စသည့် ပြဿနာများရှိသည်။ သို့သော် မြို့တော်သစ် တည်ဆောက်ရေး အပါအဝင် အခြေခံ အဆောက်အအုံ စီမံကိန်းကြီးများကို ဆက်လက် အကောင်အထည်ဖော်လျက်ရှိသည်။

အီရန်နိုင်ငံသည် အမေရိကန်နှင့် အနောက်နိုင်ငံများ၏ ပြင်းထန်သော စီးပွားရေး ပိတ်ဆို့ဒဏ်ခတ်မှုများ (Sanctions) ကြောင့် ရေနံတင်ပို့မှုနှင့် နိုင်ငံတကာ ဘဏ်လုပ်ငန်း ကွန်ရက်များတွင် အခက်အခဲများစွာ ရှိနေသည်။ သို့သော်လည်း အီရန်သည် "ခုခံရေး စီးပွားရေးစနစ်" ကို ကျင့်သုံးကာ ပြည်တွင်းထုတ်လုပ်မှုကို အားပေးပြီး တရုတ်၊ ရုရှား တို့နှင့် ကုန်သွယ်မှု တိုးချဲ့ခြင်းဖြင့် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။

စိတ်ဝင်စားဖွယ်ကောင်းသော အချက်မှာ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် အီဂျစ်နှင့် အီရန် နှစ်နိုင်ငံစလုံးသည် BRICS အဖွဲ့သို့ တရားဝင် အဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် ပူးပေါင်းပါဝင်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကမ္ဘာ့တောင်ခြမ်း (Global South) ၏ စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတွင် နိုင်ငံနှစ်ခုစလုံးက အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာလိုသည့် ဆန္ဒကို ပြသနေပြီး၊ အမေရိကန်ဒေါ်လာကို မှီခိုရမှု လျှော့ချရေး (De-dollarization) တွင် တူညီသော ရည်မှန်းချက် ရှိကောင်းရှိနိုင်ကြောင်း သုံးသပ်ရပါသည်။

အနာဂတ် အလားအလာ သုံးသပ်ချက်

နိဂုံးချုပ်အနေဖြင့် egypt vs iran အားပြိုင်မှုသည် ရိုးရှင်းသော နှစ်နိုင်ငံ ပဋိပက္ခ မဟုတ်ဘဲ အရှေ့အလယ်ပိုင်း တစ်ခုလုံး၏ ဘာသာရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် စစ်ရေး အင်အား ဟန်ချက်ညီမှုကို အဆုံးအဖြတ်ပေးမည့် အရေးကြီးသော အကြောင်းအရာ ဖြစ်သည်။ မကြာသေးမီက ဆော်ဒီ-အီရန် သံတမန်ဆက်ဆံရေး ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာမှုနှင့်အတူ အီဂျစ်-အီရန် ဆက်ဆံရေးသည်လည်း တဖြည်းဖြည်း ပုံမှန်အခြေအနေသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်ခြေ ရှိနေသည်။

သို့သော် အီရန်၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်၊ ပါလက်စတိုင်း-အစ္စရေး ပဋိပက္ခတွင် နှစ်နိုင်ငံ၏ ရပ်တည်ချက် ကွဲလွဲမှုများနှင့် ဒေသတွင်း ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့များကို အီရန်က ထောက်ပံ့နေမှုများ အဆုံးမသတ်သရွေ့ အီဂျစ်အနေဖြင့် အီရန်အပေါ် အပြည့်အဝ ယုံကြည်မှု ရှိလာမည် မဟုတ်ပေ။ လာမည့်နှစ်များအတွင်း ဤအင်အားကြီး နှစ်နိုင်ငံ၏ ဆက်ဆံရေး အတက်အကျသည် ပင်လယ်နီ လုံခြုံရေး၊ ဆူးအက်တူးမြောင်း ကုန်သွယ်ရေးနှင့် ကမ္ဘာ့ရေနံ ဈေးကွက်များအထိ ဆက်လက် ဂယက်ရိုက်နေမည်မှာ အသေအချာပင် ဖြစ်ပါသည်။